Jak czytać akt parafialny z lat 1868–1917 (Polska centralna)
Wiele osób znajduje właściwą parafię, otwiera skan i staje w miejscu: strona jest zapisana cyrylicą. Jeśli rodzina pochodziła z Polski centralnej lub wschodniej, z okolic Warszawy, Łodzi, Kielc, Radomia, Lublina, Siedlec, Łomży, Płocka czy Suwałk, prędzej czy później trafi się taki akt.
Wygląda to na niemożliwe, ale takie nie jest. Te akty mają stały układ, a kilkadziesiąt słów wystarczy na większość wpisu.
Dlaczego w 1868 roku zmienił się język
Od 1815 roku większość Polski centralnej tworzyła Królestwo Polskie pod władzą cara. Od 1808 roku proboszcz był też urzędnikiem stanu cywilnego, więc jego księgi były jednocześnie kościelne i cywilne. Do 1867 roku pisano je po polsku. Po powstaniu styczniowym władze wprowadziły obowiązkowy język rosyjski i od około 1868 roku zmieniły go prawie wszystkie parafie. Wiele parafii wróciło do polskiego w czasie I wojny światowej, w latach 1915–1918.
Jeśli więc pradziadek urodził się w 1880 roku pod Kielcami, jego akt jest najpewniej po rosyjsku, choć wszyscy w nim wymienieni mówili po polsku.
Układ aktu urodzenia
Prawie każdy akt urodzenia opowiada to samo, w tej samej kolejności:
- Gdzie i kiedy. Zaczyna się od Дѣялось albo Состоялось въ деревнѣ... („Działo się / odbyło się we wsi…”) lub въ городѣ... (w mieście…), potem data i godzina.
- Kto przyszedł do księdza. Ojciec z wiekiem, zawodem i miejscem zamieszkania oraz dwóch świadków (свидѣтели), też z wiekiem i zawodem.
- Dziecko. „Okazał nam dziecię płci męskiej” (младенца мужескаго пола) albo „żeńskiej” (женскаго пола), urodzone w danej wsi i dniu, „z prawowitej jego żony” (отъ законной его жены) z imieniem, nazwiskiem panieńskim i wiekiem.
- Chrzest. Dziecko ochrzczono i nadano mu imię, potem chrzestni (воспріемниками были...).
- Zakończenie. Akt odczytano i podpisał go ksiądz, często dlatego, że pozostali nie umieli pisać (неграмотны).
Akty ślubu i zgonu mają podobny układ. Akt ślubu podaje młodych, ich rodziców, wiek, miejsca urodzenia i daty zapowiedzi.
Daty są podwójne
Często widać dwie daty, np. четвертаго (шестнадцатаго) января, czyli „4 (16) stycznia”. Pierwsza jest według starego kalendarza juliańskiego, druga, często w nawiasie, według naszego. W XIX wieku różnica wynosi 12 dni, po 1900 roku 13. Używajcie drugiej daty.
Słowa, które powtarzają się najczęściej
| Słowo | Znaczenie |
|---|---|
| родился / родилась | urodził się / urodziła się |
| умеръ / умерла | zmarł / zmarła |
| бракъ, бракосочетаніе | małżeństwo, ślub |
| сынъ / дочь | syn / córka |
| законный | prawowity, ślubny |
| жена / мужъ | żona / mąż |
| урожденная, изъ | z domu |
| вдова / вдовецъ | wdowa / wdowiec |
| дѣвица / холостой | panna / kawaler |
| лѣтъ | lat (wiek) |
| крестьянинъ, земледѣлецъ | włościanin, rolnik |
| работникъ | robotnik, parobek |
| приходъ | parafia |
| гмина, уѣздъ, губернія | gmina, powiat, gubernia |
Imiona: z cyrylicy z powrotem na polski
- Іосифъ = Józef
- Іоаннъ albo Янъ = Jan
- Войцехъ = Wojciech
- Михаилъ = Michał
- Петръ = Piotr
- Станиславъ = Stanisław
- Францишекъ = Franciszek
- Катаржина albo Екатерина = Katarzyna
- Маріанна = Marianna
- Ядвига = Jadwiga
Nazwiska zapisywano ze słuchu, więc ta sama rodzina może być raz Ковальскій, a raz Ковальски. Czytajcie dźwięk, nie litery. Niektórzy księża dopisywali imiona i nazwiska po polsku, łacińskimi literami, w tekście albo na marginesie. Szukajcie ich najpierw.
Dlaczego najtrudniejsze jest pismo
Drukowanej cyrylicy można się szybko nauczyć. Pisanej ręcznie już nie. Kilka liter wygląda jak litery łacińskie, ale znaczy co innego: ręcznie pisane т wygląda jak m, a и jak u. Starych liter, takich jak ѣ i і, nie ma we współczesnych słownikach, każdy ksiądz pisał po swojemu, a nazwiska zapisywano ze słuchu. Właśnie tu większość osób utyka, nawet ze słowniczkiem.
Gdzie szukać aktu
Indeksy, takie jak Geneteka (geneteka.genealodzy.pl), obejmują miliony wpisów z Polski centralnej i podają rok oraz numer aktu. Wiele skanów jest na metryki.genealodzy.pl i szukajwarchiwach.gov.pl. Nie każda parafia jest jednak zindeksowana i zeskanowana, a część ksiąg jest tylko w kancelarii parafialnej albo w archiwum diecezjalnym.
Więcej poradników
- Jak odnaleźć swoich polskich przodków
- Jak znaleźć wieś, z której pochodzą Twoi przodkowie
- Polskie księgi metrykalne
- To samo nazwisko, inna osoba
- Przodkowie z Galicji
- Przodkowie ze Śląska w Teksasie
- Darmowy słowniczek do starych ksiąg parafialnych (PDF)
- Przykład badania: jedna kobieta, kilka nazwisk
- Jak wybrać genealoga w Polsce: co sprawdzić, zanim zapłacisz
- Poszukiwania genealogiczne: ceny i co obejmują
- Wszystkie poradniki
Kiedy warto poprosić o pomoc
Pierwsze kroki wiele osób robi samodzielnie. Trudno robi się wtedy, gdy:
- nie znasz nazwy wsi, z której pochodzi rodzina,
- akt jest napisany ręcznie po rosyjsku albo po łacinie,
- ksiąg z Twojej parafii nie ma w internecie,
- w parafii żyły dwie rodziny o tych samych imionach i nazwisku.
Jeśli to brzmi znajomo, zacznij od bezpłatnego sprawdzenia. Napisz, co wiesz o jednej linii rodziny albo jednej parafii. Zwykle w ciągu 3 dni roboczych odpowiem, czy i gdzie księgi tej parafii są odnotowane jako zachowane według katalogów archiwów i spisów w internecie, i który pakiet pasuje do Twoich poszukiwań. To bezpłatne wstępne sprawdzenie katalogów i dostępności, a nie same poszukiwania. Płacisz tylko wtedy, gdy zdecydujesz się na pakiet.
Poproś o bezpłatne sprawdzenieZobacz pakiety i ceny